Çocuğun oyunu bozması deney yapması olabilir mi?

Gelişim psikolojisinde bu tekrarlı eylem kalıplarına oyun şeması (play schema) deniyor. Piaget’nin izinden giden araştırmacı Chris Athey, küçük çocukların dünyayı belirli hareketleri defalarca deneyerek anlamlandırdığını gösterdi. Bir şeyi atmak, düşürmek, yuvarlamak ya da yıkmak, yörünge şeması (trajectory schema) denen örüntünün parçasıdır; çocuk bununla yer çekimini, hızı ve kendi gücünün nesneler üzerindeki etkisini sınar. Kuleyi yıkmak ise neden-sonuç ilişkisinin en saf hâlidir: “Ben iterim, o düşer.” Tekrarın nedeni de budur: aynı şeyi onlarca kez denemesi sizi sınamak değil, bir tahmini doğrulamaktır.

Alison Gopnik ve ekibinin “beşikteki bilim insanı” araştırmaları, küçük çocuğun tam da bir bilim insanı gibi gözlem yaptığını, tahmin yürüttüğünü ve denediğini ortaya koyuyor. Çocuk her seferinde küçük bir değişiklik katar: bloğu biraz daha sert iter, kuleyi biraz daha yükseltir, başka bir nesne düşürür. Bu çeşitleme rastgele değil, sezgisel bir deney tasarımıdır. Üstelik bu yaşta çocuk “yapma” dediğinizde durmakta zorlanır; çünkü dürtüyü tutan beyin bölgeleri (ön korteks) henüz çok yavaş olgunlaşır. Yani çocuk sizi dinlemediği için değil, merak sistemi durdurma sisteminden çok daha güçlü çalıştığı için devam eder.

Bunu bozgunculuk değil de öğrenme olarak görmek günlük hayatı belirgin biçimde hafifletir. Yıkmayı tümden yasaklamak yerine ona güvenli bir kanal açabilirsiniz: yıkmanın serbest olduğu bir blok köşesi, banyoda doldurup boşaltabileceği kaplar, dışarıda fırlatabileceği toplar işe yarayabilir. Kırılmasını istemediğiniz eşyaları görüş alanından çekmek, çatışmayı çoğu zaman kendiliğinden eritir. “Yıkmak yok” demek yerine “Bak, bu kule düşünce ne büyük ses çıktı!” diyerek hem merakını onaylar hem de onu deneyin bir parçası hâline getirebilirsiniz. Kural koymanız gereken anlarda da asıl konu çocuğun niyeti değil, yalnızca güvenliktir.